(Nederlandse vertaling onderaan de tekst)

Querida abuela Rebe,

¿por qué nunca te dije bobe? Ahora siento que me gustaría decírtelo naturalmente, y aquí lo digo por primera vez: hola, bobe Rebe. Te escribo, tal vez por primera vez en la vida –en mi vida, porque vos ya no estás, abuelita-, ¿a que no sabés por qué te escribo? Y agarrate bien, no sé si donde estás habrá una nube donde apoyarte –¿suena a Biblia?- ¡me invitaron a un festival judío en Bélgica! Sí, ¡qué orgullosa debés estar! Me imagino contándoles a tus hermanos, al tío David, a la tía Fanny, tal vez recordando perfectamente el yiddish que hablaban para disimular delante de nosotras, que no lo entendíamos.

A vos siempre te gustó que yo escribiera, me acuerdo de mi primer poema. Lo escribí cuando tenía unos nueve años y te lo mostré. ¡Qué emocionada estabas! Todavía lo tengo, hace poco lo releí y me sorprendí de ver que ahí ya estaba toda mi estética. Ángeles, el mar, la luz más allá de la oscuridad, lo intangible y lo leve, el extásis… Cuando escribí la primera novela que publiqué, le puse tu nombre a la protagonista. Rebeca. Mamá me preguntó: ¿Y a la abuela Rebe le hubiera gustado? Yo le dije que sí, porque vos siempre fuiste bastante abierta de mente. De todos mis familiares vos eras la más lectora, comprabas el diario La Nación, mandaste ahí cartas que te publicaron, tenías una enorme edición del Martín Fierro y cuando fui más grande y leí a Cortázar me sorprendiste contándome que vos también lo habías leído. Pero no eras del todo seria, también sabías ser pícara y cuando nos quedábamos a dormir en tu casa mirábamos juntas, vos, mi hermana y yo, el programa de Benny Hill, que no nos daba vergüenza ver con papá y mamá.

Me gusta tener esta ocasión de escribirte, abuela Rebe (uy, no me salió decirte bobe). Entre los muchísimos recuerdos tuyos que atesoro hay uno en que te veo riendo: fuimos a un casamiento ortodoxo y vos te tentaste de la risa con los rituales que a mí me parecían muy solemnes. ¡No podía creer que tuvieras un ataque de risa en medio de tanta ceremonia! Pero, ¿eras como yo?

El nombre de tu hermana, Fanny, también aparece en esta nueva novela que voy a presentar en Bélgica, y su casa en el Tigre inspiró la de los hermanos protagonistas. Allá era donde nos llenábamos de comida deliciosa muchos domingos, donde nos encontrábamos con primos varones que odiábamos ambiguamente y donde tuve mi primer beso, observada a poca distancia por unos tíos obesos que se reían. Domingos judíos lejos de casa, frente a una larga mesa repleta de delicias, y enormes primos rechonchos de papá que se divertían de lo lindo.

Mi papá, tu hijo menor, el tercero, que tanto querías que fuera finalmente nena ¡se casó con una goy! Tus otros hijos, no, ellos siguieron la tradición. Ya desde chico mi papá se mostraba reacio a las tradiciones religiosas. Si hizo el bar mitzva fue porque su ídolo, su hermano nueve años mayor se lo pidió “por el zeide”. Y se ve que ahí estaba preparando su futuro amor, porque la eligió a mi mamá, de origen italiano de parte de padre y libanés de parte de madre. La religión no era lo importante, sino el amor, más allá de las fronteras de la religión. También mi mamá tuvo que resignar el sueño de entrar de blanco en una iglesia… Y después fue ella quien investigó el árbol genealógico completo y lo unió todo en un libro para la familia, con el que lloré más que con mis novios (bueno, no sé si tanto). Mis novios. Sus intrigantes apellidos familiares… Konfederak, Moldavsky, Klopman, Jankilevich…

Mis primos que están casados, también se casaron con personas judías. Pero mi hermana no sólo se casó con un católico sino que se convirtió a esa religión y bautizó a sus hijos. Cuando fuimos al bautismo de la más chiquita, hace poco, mi papá y yo murmurábamos mientras todos se persignaban, éramos cómplices en nuestra resistencia, pero por mi hermana nos portamos bastante bien y nos contuvimos de hacer unos ¡oy, oy, oy!

Y yo, sin religión y sin marido, floto en un mar de credos, y encima tengo el tupé de coquetear con oriente a través de mi pasión por el yoga. Soy libre y no soy nada que no sea ser sólo yo. Ni judía, ni católica, eso debí haberle respondido al compañerito de la primaria cuando me lo preguntó. Fue así: yo estaba en primer grado, y un día en el almuerzo un compañerito me preguntó si yo era judía o católica. Fue traumático. No sólo no sabía qué era yo, sino que no tenía idea de qué significaban las opciones. En casa me explicaron, como ellos tenían cada uno una religión no habían querido imponerme ninguna sino dejar que con el tiempo yo eligiera. Un clásico de los mixtos matrimonios argentinos que en esa época ya venían mezclándose.

El problema vino cuando casi todos mis compañeros se inscribieron en un curso extracurricular. Yo, que los hacía todos, no fui autorizada a anotarme en éste: ¡catecismo! A toda costa les decía a papá y mamá que quería anotarme, ¿por qué todos –o muchos- y no yo? Intentaban disuadirme. Incluso recuerdo la historia que me contó mi papá acerca de un primo de él cuya mujer se había convertido al judaísmo para casarse. Se ve que yo ya me daba cuenta de la discriminación tácita en la sociedad –en la escuela-  y por eso pensé que ella era rara, que lo más normal sería en todo caso pasarse al catolicismo, equipo “futbolístico” del que era hincha la mayoría del colegio.

En el colegio, sin embargo, el grupo de las cancheras, atléticas y populares era el de las salvajes petisas de la colectividad. Pronunciaban inglés como si hubieran vivido en otro país, o acaso siempre tenían un chicle en la boca. Yo no pertenecía a su grupo, pero un poco estaba con ellas, aunque me daban tanto miedo como hacer la vertical. Sólo me animaba a hacerla contra la pared. Eran sueltas, sabían bailar rikudim y contaban las primeras anécdotas de la vida de fin de semana en los countries.

Otros recuerdos judíos tienen que ver con vos. Ir a los templos para festejar los bat y bar de tantos primos segundos. Bailar, ver adolescentes y desear ya serlo, tantas fiestas a las que fui y de las que todavía no me fui, sigo bailando y saliendo en busca de noches como aquellas, interminables. Cuando nos íbamos, yo quería más. Indefectiblemente preguntaba: ¿y ahora adónde vamos? Papá y mamá me respondían: “a la fiesta de las sábanas blancas”, que significaba “a dormir”. Pero por ilusionarme yo caía una y otra vez en la trampa e imaginaba cómo serían esas fiestas, esas ceremonias ¿de qué religión? a las que nos dirigíamos sin nunca llegar.

De los bar y bats me gustaba mucho la parte del templo, no me parecía un aburrimiento para escapar. Me transportaba a un territorio de cantos incomprensibles, objetos sagrados que se tocaban con respeto, entraba en una solemnidad ancestral con la que me identificaba y que me llenaba. Y además sabía que esa ceremonia significaba hacerse grande.

Para la fiesta de quince hice algo típico en los años ochentas en Buenos Aires. Prender quince velas, restituyendo así el rito judío en una versión criolla. Fue entonces cuando tomé el micrófono y hablé, no estaba nada nerviosa, capturé la atención y la ternura de todos. Fui feliz, y desde entonces, el micrófono no lo solté más. Hoy en día lloraría pero en aquel momento no sé, creo que sólo resplandecía en una sonrisa. Mi cuerpo era el de una niña estirada. Y mi vestido era hermoso pero mi mamá no me había dejado vestirme de azul. Como yo siempre decía que no me quería casar, ella aprovechó eso para tentarme con la idea de que ésa era mi ocasión para vestir de blanco. Pero seguramente fue una manera de compensar aquella ceremonia de entrar de blanco en una iglesia, eso que ella había resignado por amor.

Cuando me enteré de que me iban a invitar a un festival judío pensé que debía “confesarles” que era hija de padre judío y madre católica, lo cual, por las leyes de ambas religiones, me deshereda a mí de cualquier línea de sangre tradicional. Y por eso pensé que en realidad no merecía, no correspondía, que yo, atea, hija de un matrimonio mixto, fuera a un festival judío. Como si yo debiera ser discriminada por no ser realmente judía. Tal vez sea parte de lo que es ser judía, sentirse siempre un poco discriminada del mundo, y por eso mismo distinta y especial.

Abuela Rebe, quiero preguntarte algo. Cuando cumplí mi sueño de conocer Rusia (o de volver allá, si me siento parte de un árbol de ancestros), esa señora de Moscú que tanto se parecía a vos, esa señora que en el tranvía empezó a sonreírme, a tirarme besos, y cuando la ayudé a bajar ya directamente empezó a hablarme en ruso, esa señora que se fascinó conmigo, esa señora que tengo en una fotografía, ¿eras vos? No sé cómo, pero para mí fuiste vos. Estabas viva y me hablabas en Rusia, donde ¿fuimos hermanas en otra vida?… Aunque la reencarnación no sea algo judío. O sí, porque no sé tanto de judaísmo. No sé tanto de nada. Sólo tengo esta pasión en mis manos, esta música desde las manos de mi abuelo, tu amor. Contáselo. Decile que voy a Bélgica y que toco el piano. Decile que ese chiste que trajo de Ucrania que terminaba diciendo “qué suerte tienen los judíos” irónicamente, porque eran los primeros excluidos, se hizo literal para mí aunque no sea “realmente” judía.

Te mando abrazos y besos y te digo como siempre, ¡te quiero hasta el cielo!

Tu nieta,

Gabrielita 

Oma Rebe

Lieve grootmoeder Rebe,

Waarom heb ik je nooit omaatje genoemd? Nu zou ik willen dat het normaal is dat ik je zo aanspreek, dus zeg ik het voor de eerste keer: dag omaatje Rebe. Ik schrijf je, misschien wel voor de eerste keer. Tenminste toch voor de eerste keer in mijn leven, want jij bent er al niet meer, grootmamaatje. Je weet niet waarom ik je schrijf? Hou je vast! Ik weet niet of je daar een wolk hebt om op te steunen? Of klinkt dat te bijbels? Ze hebben me uitgenodigd op een joods festival in België! Je zal wel trots zijn! Ik zie het al zo voor me hoe je het vertelt aan je broer, oom David, en aan je zus, tante Fanny. Misschien wel in het Jiddisj dat jullie praatten als we het niet mochten horen.

Je hebt het altijd leuk gevonden dat ik schreef. Ik herinner me nog mijn eerste gedicht dat ik schreef toen ik negen was. En ik heb het je toen laten lezen. Je was er hevig door aangedaan! Ik heb het nog steeds. Onlangs las ik het nog eens en het verbaasde me dat mijn hele esthetiek er al in terug te vinden was. Engelen, de zee, het licht dat komt na de duisternis, het ontastbare en het lichte, de extase... De hoofdrolspeelster van de eerste roman die ik publiceerde, droeg jouw naam: Rebeca. Mama vroeg me toen: “Denk je dat oma Rebe dat leuk gevonden zou hebben?” Ik heb haar gezegd van wel, omdat je altijd redelijk ruimdenkend was. Van heel de familie, was jij de meest belezen. Jij kocht de krant La Nación en schreef lezersbrieven die erin gepubliceerd werden. Je had een enorm exemplaar van het negentiende eeuwse gedicht Martín Fierro. En toen ik wat ouder was en Cortázar begon te lezen, was ik verbaasd toen je zei dat jij hem ook gelezen had. Maar je was helemaal niet zo ernstig, je wist ook wel hoe je plezier moest maken. En toen ik en mijn zus bij je bleven slapen, keken we met zijn drietjes naar Benny Hill. Als we er naar keken met papa en mama, schaamden we ons niet.

Ik zou graag van de gelegenheid gebruik maken om je een brief te schrijven, oma Rebe (ai, het kwam niet in me op je omaatje te noemen). Tussen de vele herinneringen van je die ik koester, zit er eentje waarin ik je zie lachen. Dat was toen we op een orthodox huwelijk waren en jij moest lachen bij het zien van de rituelen die mij net heel plechtig leken. Ik kon het niet geloven dat je in lachen uitbarstte midden in zo’n ceremonie! Maar, was je dan zoals mij?

De naam van je zus, Fanny, komt ook voor in die nieuwe roman die ik ga voorstellen in België. Ik baseerde me ook op haar huis aan de oevers van de Tigre voor de woning van de belangrijkste personages: de broers en zussen. Het was daar waar we ons heel wat zondagen kwamen volstoppen met allerlei lekkers. Waar we onze neven leerden kennen, die we haatten, maar dan toch ook weer niet. Waar ik voor de eerste keer een jongen kuste, terwijl een paar dikke ooms me al lachend in het oog hielden. Joodse zondagen, ver van huis, gezeten aan een lange tafel gevuld met lekkernijen en in het gezelschap van papa’s korte,dikke neven die zich kostelijk vermaakten.

Mijn vader, je jongste zoon, je derde zoon – waarvan je zo graag had gewild dat hij een meisje was – trouwde met een niet-joodse! Je andere zonen niet, zij hielden zich aan de traditie. Zelfs toen hij nog klein was, had mijn vader het al niet voor de religieuze tradities. Hij vierde enkel en alleen zijn bar mitswa, omdat zijn grote voorbeeld, zijn negen jaar oudere broer, hem vroeg het te doen “voor de zeide”. Het is duidelijk dat hij zich toen al voorbereidde op zijn toekomstige geliefde: mijn moeder, afkomstig van een Italiaanse vader en een Libanese moeder. Het belangrijkste was niet de religie, maar wel de liefde; die reikte veel verder dan religieuze grenzen. Ook mijn moeder moest haar droom opgeven waarin ze in het wit de kerk zou betreden... Het was zij die later de volledige stamboom opzocht en hem samenbracht in een boek voor de familie. Ik heb vaker gehuild om dat boek dan om een vriendje (tja, misschien nu ook niet zoveel). Mijn vriendjes. Hun intrigerende familienamen... Konfederak, Moldavsky, Klopman, Jankilevich...

Mijn neven en nichten die getrouwd zijn, deden dat ook allemaal met een Jood. Maar mijn zus, die trouwde niet alleen met een katholiek, maar bekeerde zich ook nog eens tot het katholicisme en liet haar kinderen dopen. Onlangs ging ik met mijn vader naar het doopsel van haar jongste dochter. Wij sputterden zachtjes tegen toen de rest een kruisteken maakte. We spanden samen in ons verzet. Toch vond mijn zus dat we ons nog redelijk goed gedragen hadden en konden we nog net een “oj, oj, oj” onderdrukken.

En dan ik. Zonder religie en zonder echtgenoot dobber ik wat rond in een zee van credo’s. En om het nog erger te maken flirt ik met oosterse invloeden via mijn passie voor yoga. Ik ben vrij en of ik nu alleen ben of niet, ik blijf mezelf. Noch joodse, noch katholieke. Dat had ik moeten antwoorden op de vraag van een klasgenootje van me uit de lagere school. Dat ging als volgt: ik zat in de eerste graad, en op een dag vroeg een klasgenootje me of ik joods of katholiek was. Het was verschrikkelijk. Niet alleen wist ik niet wat te antwoorden, ik had niet eens een idee van wat beide opties betekenden. Thuis legden ze me uit dat ze me geen religie hadden willen opleggen, omdat mijn ouders allebei een andere hadden. Ze hadden liever gehad dat ik met de tijd zelf een keuze maakte. Een typisch voorbeeld van de gemengde Argentijnse huwelijken die in die periode ontstonden.

Het werd pas een probleem toen bijna al mijn klasgenoten zich opgaven voor een bepaalde buitenschoolse activiteit. Ik volgde ze allemaal, maar voor deze kreeg ik thuis geen toestemming: catechisme. Ik probeerde mama en papa koste wat het kost te overtuigen. Waarom mocht iedereen dat volgen – of toch velen – en ik niet? Ze probeerden me om te praten. Ik herinner me zelfs het verhaal dat papa me vertelde over een neef van hem: zijn vrouw had zich bekeerd tot het jodendom om te kunnen trouwen. Het is duidelijk dat ik toen al weet had van de onzichtbare discriminatie binnen de maatschappij – binnen de school -, dus vond ik die vrouw maar vreemd. Voor mij zou het veel logischer geweest zijn om je te bekeren naar het katholicisme, de “voetbalploeg” waar het grootste deel van de leerlingen fan van was.

In het middelbaar was het echter de groep atletische en populaire meisjes die in de meerderheid waren. Ze spraken Engels alsof ze in het buitenland geboren waren, of misschien hadden ze gewoon altijd een kauwgom in de mond. Ik hoorde daar niet bij, maar toch trok ik een beetje met ze op. Hoewel ik zoveel schrik had van hen als van handstand. Dat durfde ik enkel tegen de muur. Ze waren vlot, konden rikudim dansen en kwamen als eersten af met verhalen over hun weekend in de country clubs.

Andere joodse herinneringen hebben met jouw te maken. Naar de tempel gaan om de bat en bar mitswa’s van verre neven en nichten te vieren. Dansen, kijken naar de oudere meisjes en jongens en wensen dat ik er zelf al een was. Zoveel feestjes waar ik naartoe ging en vanwaar ik nog steeds niet vertrokken ben; ik blijf dansen en uitgaan op zoek naar zulke eindeloze avonden. Toen we vertrokken, wilde ik meer. Mijn onvermijdelijke vraag: “En naar waar gaan we nu?” werd als volgt beantwoord door mama en papa: “Naar het feest van de witte lakens”. Dat wilde zoveel zeggen als “nu gaan we slapen”. Maar om mezelf te vermaken maakte ik me soms wijs dat het om een echt feest ging en probeerde ik een voorstelling te maken van die feesten, die ceremonieën – van welke religie? – waar we steeds naartoe gingen, maar waar we nooit aankwamen. Op de bar en bat mitswa’s keek ik het meeste uit naar het deel in de tempel. Ik vond het geen saaie bedoening. Het voerde me naar een gebied van onbegrijpelijke zang, heilige objecten die met respect werden behandeld. De plechtigheid voerde me terug naar mijn voorouders: ik identificeerde me ermee en werd erdoor vervuld. Bovendien besefte ik dat dee ceremonie het begin aankondigde van de volwassenheid.

Toen ik vijftien werd, deed ik iets typisch voor de jaren 80 van Buenos Aires. Ik stak 15 kaarsen aan om zo de creoolse versie van een joodse rite tot leven te roepen. Daarna nam ik de microfoon en sprak ik de genodigden toe, zonder nerveus te worden. Ik kreeg alle aandacht en iedereen was ontroerd door wat ik zei. Ik was gelukkig en, sindsdien heb ik de microfoon niet meer losgelaten. Vandaag zou ik tranen in de ogen hebben gekregen, maar toen, ik weet het niet. Ik denk dat ik moest glimlachen. Ik was een lange en smalle puber. Ik droeg een mooi kleedje, maar mijn moeder wilde niet dat het blauw was. Ik zei altijd dat ik niet wilde trouwen, dus nam ze van de gelegenheid gebruik om me te overtuigen dat dit mijn kans was om in het wit gekleed te gaan. Maar het was waarschijnlijk ook haar manier om haar eigen moment in het wit te compenseren, een moment waar zij van afgezien had uit liefde voor mijn vader.

Toen ik vernam dat ze me hadden uitgenodigd voor een joods festival vond ik dat ik moest opbiechten dat ik de dochter ben van een joodse vader en een katholieke moeder. De wetten van beide religies zeggen namelijk dat dat ervoor zorgt dat ik op geen enkele manier afstam van een traditionele bloedlijn. Daarom dacht ik dat ik het eigenlijk niet verdiende, dat ik niet paste op een joods festival. Ik, atheïst, dochter uit een gemengd huwelijk. Alsof ik gediscrimineerd moet worden, omdat ik niet echt joodse ben. Misschien maakt dat net deel uit van het joods-zijn, het feit dat je je steeds een beetje gediscrimineerd voelt door de rest van de wereld, maar tegelijkertijd ook een beetje verschillend en speciaal.

Oma Rebe, ik wil je iets vragen. Toen mijn droom om Rusland te leren kennen werkelijkheid werd (of om ernaar terug te keren, als ik me een deel voel van de stamboom), kwam ik die vrouw tegen in Moskou die zo hard op jouw lijkt. Die vrouw die naar me begon te lachen in de metro, me kusjes wierp en toen ik haar hielp afstappen meteen Russisch tegen me begon te praten. Die vrouw die in me geïnteresseerd was, waar ik een foto van heb, was jij dat? Ik weet hoe, maar volgens mij was jij dat. Je leefde en sprak me aan in Rusland. Het land waar we in een ander leven zussen zijn geweest? Hoewel reencarnatie niet deel uitmaakt van de joodse religie. Of net wel? Want zoveel weet ik niet van het judaïsme. Ik weet eigenlijk nergens veel van. Het enige dat ik weet, is dat ik die passie in mijn handen, die muziek gekregen heb via de handen van mijn grootvader, jouw geliefde. Zeg het hem. Zeg hem dat ik naar België ga en dat ik piano speel. Vertel hem die mop die ik in Oekranië gehoord had en eindigde met: “Die joden hebben ook altijd geluk.” Ironisch genoeg, want zij waren de eerste die buitengesloten werden. Maar toch is ze op mij van toepassing, hoewel ik niet “echt” joods ben.

Knuffels en kussen. En zoals altijd: Ik zie je graag tot aan de hemel en terug!

Je kleindochter,

Gabrielita